Kopciuszek, Rhodopis, Ye Xian, czy La Gatta Cenerentola?
W poprzednim poście pisałam o tym, jak bracia Grimm ujednolicili opowieści ludowe, tworząc kanoniczną, niemiecką wersję. Ale prawda jest taka, że to nie był początek tych baśni. Motywy te, zwane przez folklorystów wędrującymi, podróżowały po świecie na długo przed drukiem.
Najlepszym przykładem na to, jak uniwersalna jest potrzeba snucia historii, jest baśń o Kopciuszku.
Motyw wędrujący: ta sama opowieść, inny kontynent i wiek
Baśń o Kopciuszku (w klasyfikacji Aarne-Thompsona oznaczana jako ATU 510A) posiada około 700 wariantów na całym świecie. Podstawowe elementy pozostają niezmienne – niesprawiedliwie traktowana bohaterka, magiczna pomoc, próba identyfikacji – ale ich szata zmienia się w zależności od kultury.
| Wersja Baśni | Pochodzenie | Kluczowe Różnice / Magiczną Pomoc Zapewnia: |
| Rhodopis | Starożytny Egipt (ok. I w. p.n.e.) | Uznawana za najstarszą wersję. Rhodopis jest grecką niewolnicą, a pantofelek (sandał) porywa orzeł i dostarcza go faraonowi. |
| Yeh-Shen (Ye Xian) | Chiny (IX w. n.e.) | Najstarsza pisana wersja azjatycka. Ye-Shen otrzymuje pomoc od magicznej ryby, której kości dostarczają suknię i pantofelki. |
| La Gatta Cenerentola | Neapol, Włochy (Giambattista Basile, 1634) | Bardziej mroczna niż wersja Perraulta. Macocha jest pierwsza i to Kopciuszek (Zezolla) jest namawiana przez nauczycielkę do zabicia jej, by zastąpiła ją na dworze (co ostatecznie prowadzi do pojawienia się drugiej macochy!). |
| Cendrillon | Francja (Charles Perrault, 1697) | Ta wersja stworzyła popkulturę: to Perrault wprowadził elementy takie jak wróżka chrzestna, dynia zamieniona w karocę oraz słynny szklany pantofelek. |
| Aschenputtel | Niemcy (Bracia Grimm, 1812) | Bardziej brutalna i pierwotna. Magiczną pomoc zapewniają ptaki rosnące na grobie matki. Siostry, próbując dopasować pantofelek, odcinają sobie palce i pięty, a na końcu są ukarane utratą wzroku. |
Psychologia Baśni: dlaczego to działa?
Skąd taka popularność? Bruno Bettelheim, autor słynnej książki „Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni”, postawił tezę, że baśnie są pierwotnym i niezbędnym narzędziem na drodze do samopoznania.
Baśnie (zwłaszcza te, które Bettelheim uważał za czyste, jak Grimmowskie):
- Nie unikają mroku: pokazują, że zło jest nieodłącznym elementem życia (złe macochy, śmierć, porzucenie). Dziecko uczy się, że ciemność istnieje.
- Dają nadzieję: uczą, że zło jest zawsze ukarane, a dobro nagrodzone. Dają obietnicę, że nawet najsłabszy może odnieść sukces.
- Pomagają przepracować emocje: motyw Kopciuszka (odrzucenie, zazdrość rodzeństwa) pozwala dziecku symbolicznie poradzić sobie z trudnymi emocjami i konfliktami rodzinnymi.
Kopciuszek to nie tylko historia o pantofelku, to opowieść o nadziei, odrzuceniu i wewnętrznej przemianie, uniwersalna dla każdego miejsca na Ziemi.
W ten sposób, choć bracia Grimm zaoferowali światu jedną, kanoniczną formę, ich praca pozwoliła nam odkryć, jak wiele wariantów tej samej, głęboko ludzkiej historii istniało i nadal istnieje.
Kiedy mówimy o braciach Grimm, często skupiamy się na ich baśniach. Jednak ich największy wkład naukowy dotyczył nie literatury dziecięcej, lecz powstania filologii germańskiej – dziedziny badającej języki i kulturę obszaru niemieckojęzycznego. To właśnie Jacob i Wilhelm wprowadzili sposób patrzenia na język jako na żywy organizm, który zmienia się w czasie. O tym napiszę szerzej w następnym wpisie.
Porównanie oryginalnej wersji Kopciuszka ze współczesną
„Schneid dir die Zehen ab, der Schuh wird schon passen;
und wenn du Königin bist, brauchst du nicht mehr zu gehen.“
Obetnij sobie palce, pantofel i tak będzie pasował;
a gdy zostaniesz królową, nie będziesz już musiała chodzić.
„Hau dir ein Stück von der Ferse ab;
wenn du Königin bist, brauchst du nicht mehr zu gehen.”
Odkrój sobie kawałek pięty;
kiedy zostaniesz królową, nie będziesz już musiała chodzić.
„Die Stiefschwestern versuchten vergeblich, den gläsernen Schuh anzuziehen.
Keine von ihnen hatte einen Fuß, der hineinpasste.
Als der Prinz schon gehen wollte, trat Aschenputtel hervor
und bat darum, den Schuh anprobieren zu dürfen.”
Przyrodnie siostry bezskutecznie próbowały włożyć szklany pantofelek.
Żadna z nich nie miała stopy, która by do niego pasowała.
Gdy książę chciał już odjechać, Kopciuszek wystąpiła naprzód
i poprosiła, by pozwolono jej przymierzyć pantofelek.